Η Χαλκιδική είναι από τις πιο "μυθολογικά πυκνές" περιοχές της Ελλάδας. Τα τρία πόδια της — Κασσάνδρα, Σιθωνία, Άθωνας — δεν παίρνουν τα ονόματά τους από τυχαία γεωγραφικά γεγονότα, αλλά από μύθους και πρόσωπα της ελληνικής μυθολογίας. Όλη η περιοχή ήταν στενά συνδεδεμένη με τη θεογονία, τους Γίγαντες, τον Διόνυσο, τον Δία, και αρκετές άλλες θεϊκές μορφές. Αυτός ο οδηγός παρουσιάζει τους κύριους μύθους που εξηγούν τα τοπωνύμια της περιοχής και τα μέρη όπου μπορείς να δεις σήμερα τα ίχνη τους.
Οι Γίγαντες και η Γιγαντομαχία
Η ευρύτερη περιοχή της Χαλκιδικής θεωρούνταν στην αρχαιότητα ο τόπος της Γιγαντομαχίας, της επικής μάχης μεταξύ των Ολύμπιων θεών και των Γιγάντων. Οι Γίγαντες, παιδιά της Γαίας, ζούσαν στη Φλέγρα — όνομα που αρχικά αναφερόταν σε ολόκληρη τη Χαλκιδική, αργότερα ταυτίστηκε με την Κασσάνδρα ειδικά. Η μάχη ξέσπασε όταν οι Γίγαντες, οπλισμένοι με πέτρες και πύρινες δάδες, προσπάθησαν να ανατρέψουν τους Ολύμπιους.
Σύμφωνα με τους μύθους, οι Γίγαντες ηττήθηκαν με τη βοήθεια του Ηρακλή — ένας θρήσκος έλεγε ότι η ίδια η Μοίρα είχε γράψει ότι οι Γίγαντες θα ηττηθούν μόνο αν ένας θνητός βοηθήσει στους θεούς. Τα σώματα των ηττημένων Γιγάντων θάφτηκαν κάτω από τα βουνά της περιοχής, και η ηφαιστειακή δραστηριότητα της Χαλκιδικής (που δεν υπάρχει πλέον αλλά ίσχυε στην προϊστορία) αποδιδόταν στις αναπνοές τους.
Συγκεκριμένοι Γίγαντες συνδέθηκαν με συγκεκριμένα μέρη: ο Εγκέλαδος με τη Σικελία (όπου θάφτηκε κάτω από την Αίτνα), ο Πορφυρίωνας με την Κω, και ο Άθως με την ομώνυμη χερσόνησο.
Ο Άθως και η ονομασία του ομώνυμου βουνού
Ο πιο γνωστός μύθος σχετικά με τη Χαλκιδική: ο Άθως ήταν ένας από τους Γίγαντες που εκσφενδόνισε ένα τεράστιο βράχο εναντίον του Δία στη Γιγαντομαχία. Ο βράχος έπεσε στη θάλασσα και δημιούργησε τη χερσόνησο και το βουνό που σήμερα φέρουν το όνομά του. Άλλη εκδοχή λέει ότι ο ίδιος ο Δίας έσπρωξε τον Γίγαντα Άθω στη θάλασσα, και ο σωρός των βράχων του δημιούργησε το βουνό.
Είτε εκδοχή, το αποτέλεσμα είναι ότι το βουνό Άθος στα 2.033 μέτρα είναι ο "γιγαντισμός" σε φυσικό σχηματισμό — μια μυτερή πέτρινη κορυφή που σηκώνεται απότομα από τη θάλασσα, ιδιαίτερη στη γεωμορφολογία της Μεσογείου.
Σιθωνία — η κόρη του Ποσειδώνα
Η Σιθωνία, το δεύτερο πόδι, παίρνει το όνομά της από τον Σίθωνα, μυθικό βασιλιά της περιοχής και γιο του Ποσειδώνα με τη Χιόνη (κόρη του Βορέα). Σύμφωνα με τον Διόδωρο, ο Σίθωνας ήταν πατέρας της Παλλήνης, που έδωσε επίσης το όνομά της στην Κασσάνδρα (αρχαία ονομασία ήταν Παλλήνη).
Ο Σίθωνας ήταν γνωστός για τη βίαιη φύση του — πάλεψε με τους μνηστήρες της κόρης του και έβαλε ως όρο γάμου τη μονομαχία μαζί του. Πολλοί νέοι πέθαναν στη διαδικασία. Στο τέλος, η Παλλήνη ερωτεύτηκε τον Κλείτο, και με τη βοήθεια του Δία επιβίωσε στη μονομαχία εναντίον του πατέρα της.
Κασσάνδρα / Παλλήνη — από τη μυθολογία στη βυζαντινή ονομασία
Το πρώτο πόδι έχει διπλή ονομασία: η αρχαία ήταν Παλλήνη (από την κόρη του Σίθωνα), η σύγχρονη είναι Κασσάνδρα από τον στρατηγό του Μεγάλου Αλεξάνδρου που ίδρυσε την πόλη Κασσάνδρεια το 316 π.Χ. στη θέση της κατεστραμμένης Ποτίδαιας. Η ονομασία "Κασσάνδρα" επιβιώνει στο σύγχρονο τοπωνύμιο της χερσονήσου, ενώ η "Παλλήνη" έχει μείνει ως μια λιγότερο χρησιμοποιούμενη αρχαία ονομασία.
Στην ίδια Παλλήνη/Κασσάνδρα συνδέεται και ο μύθος της Ποτίδαιας, που πήρε το όνομά της από τον γιο του Ποσειδώνα Ποτίδα.
Διόνυσος και Σταγειρίτες
Ο Διόνυσος, θεός του κρασιού και της ζύμωσης, ήταν στενά συνδεδεμένος με τη Χαλκιδική. Σύμφωνα με ορισμένες παραδόσεις, ένα από τα ταξίδια του Διόνυσου τον έφερε στη χερσόνησο, όπου εισήγαγε την αμπελοκαλλιέργεια. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμα και σήμερα η Σιθωνία και η Κασσάνδρα παράγουν αξιόλογα κρασιά — η παράδοση έχει αρχαίες ρίζες.
Στα Στάγειρα, την πατρίδα του Αριστοτέλη, υπήρχε ναός του Διονύσου, και ο φιλόσοφος αναφέρει διονυσιακές τελετές σε διάφορα έργα του.
Νύμφες της Παλλήνης
Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι σε κάθε φυσικό σημείο (πηγή, δάσος, βουνό, θάλασσα) κατοικούσε μια νύμφη — γυναικεία πνευματική οντότητα συνδεδεμένη με τον τόπο. Η Παλλήνη ήταν πλούσια σε τέτοιες παραδόσεις. Οι Νύμφες των Νυμφαίων, νύμφες των πηγών, αναφέρονται σε ιερά κοντά σε σύγχρονη Καλλιθέα και Αφύτο. Στο σύγχρονο αρχαιολογικό χώρο των Ιαματικών Λουτρών της Καλλιθέας διατηρείται ναΐσκος αφιερωμένος σε τέτοιες θεότητες.
Πετράλωνα — ο "πρώτος" Χαλκιδικιώτης (700.000 χρόνια)
Πέρα από τους κλασικούς μύθους, η Χαλκιδική έχει συνδεθεί με την προϊστορία του ανθρώπου με τρόπο που υπερβαίνει τη μυθολογία. Στο σπήλαιο των Πετραλώνων (κοντά στα Νέα Μουδανιά) ανακαλύφθηκε το 1960 το κρανίο του "Αρχάνθρωπου των Πετραλώνων" — μία από τις παλαιότερες ανθρώπινες αποδείξεις στην Ευρώπη, ηλικίας περίπου 700.000 ετών (κάποιοι ερευνητές υποστηρίζουν 250.000-500.000). Η αρχαιολογική αυτή ανακάλυψη έχει κάνει τη Χαλκιδική σημαντική για την μελέτη της ανθρώπινης εξέλιξης.
Το σπήλαιο επισκέπτεται με ξενάγηση. Παράλληλα λειτουργεί μουσείο. Είσοδος 8 ευρώ ενήλικες, 4 ευρώ παιδιά.
Πού μπορείς να δεις μυθολογία στη σύγχρονη Χαλκιδική
- Σπήλαιο Πετραλώνων: παλαιολιθικό κέντρο
- Αρχαία Στάγειρα (Ολυμπιάδα): η πατρίδα του Αριστοτέλη, με αρχαία αγορά και Άλσος Αριστοτέλη
- Ιαματικά Λουτρά Καλλιθέας: αρχαίο ιερό Νυμφών
- Αρχαία Όλυνθος: σημαντική πόλη του 5ου αιώνα π.Χ. που καταστράφηκε από τον Φίλιππο Β'. Σήμερα αρχαιολογικός χώρος με σπίτια σε εξαιρετική κατάσταση διατήρησης (mosaics).
- Αρχαία Ποτίδαια: λείψανα τείχους και αρχαίου λιμένος κοντά στη διώρυγα
- Αρχαιολογικό Μουσείο Πολυγύρου: συλλογή ευρημάτων από όλη τη Χαλκιδική, με στοιχεία διονυσιακών λατρειών
- Αρχαία Σάνη: λίγα ερείπια αλλά σημαντική ιστορικά πόλη
- Αρχαία Μένδη (κοντά σε Καλάνδρα): εμπορική πόλη γνωστή για το Μενδαίο κρασί — από τα πιο φημισμένα της αρχαίας Ελλάδας
Πώς να συνδυάσεις μυθολογία με διακοπές
Ένα πρόγραμμα "μυθολογικής Χαλκιδικής" θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
- Μία μέρα στην Όλυνθο + Ποτίδαια (αρχαία πόλη Πέλλας, μαζί 4-5 ώρες)
- Μία μέρα στο Σπήλαιο Πετραλώνων + Αρχαιολογικό Μουσείο Πολυγύρου
- Μία μέρα στα Στάγειρα + Άλσος Αριστοτέλη (Ολυμπιάδα)
- Μία μέρα σε κρουαζιέρα Αγίου Όρους (μυστικιστική παράδοση, αν και χριστιανικής εποχής, συμπληρώνει την "πνευματική γεωγραφία" της Χαλκιδικής)
Η αρχαία μυθολογία είναι σιωπηλή αλλά συνεχώς παρούσα στα τοπωνύμια και τα μνημεία της Χαλκιδικής. Για όσους ενδιαφέρονται για κάτι παραπάνω από παραλίες, η περιοχή προσφέρει δύο επιπλέον στρώσεις βάθους: την προϊστορική και την μυθολογική-αρχαία.